‘De samenleving verslaafd’ dat is nogal een titel. Toch wil ik je graag meenemen in mijn gedachten over dit onderwerp, omdat ik denk dat veel mensen geholpen zijn als ze hun innerlijke drijfveren gaan herkennen. Verslaving wordt vaak nog gezien, als iets wat ver van ons afstaat, en we denken dat het alleen van kracht is bij de zware drugs en alcohol verslaafden. Als we verder kunnen kijken, komen we tot het besef dat ons handelen misschien wel helemaal niet zo ver af staan van iemand die worstelt met een drugsverslaving.
Definitie van verslaving
Om een uitspraak kracht te geven, moet je natuurlijk wel kunnen uitleggen waarom je het zo ziet. Laat ik daarom beginnen met het geven van een definitie, waardoor je verslaving misschien beter gaat begrijpen. Ik citeer uit het boek ‘The myth of normal’ van Gabor Maté:
Verslaving is een ingewikkeld psychologisch, emotioneel, fysiologisch, sociaal en spiritueel proces. Dit gedrag geeft een persoon kortstondig plezier of ontspanning, maar heeft op de lange termijn negatieve gevolgen voor hemzelf of anderen, en toch weigert deze persoon het op te geven, of is hij of zij hier niet toe in staat. Drie kenmerken van verslaving zijn: op korte termijn plezier en ontlading, wat leidt tot een onstilbare honger; wat op de lange termijn schadelijk is voor jezelf of anderen; en het onvermogen dit proces te stoppen.
Toen ik deze beschrijving jaren geleden voor het eerst las, raakte dit me enorm, omdat ik meteen doorhad dat dit niet alleen op mij maar velen andere van toepassing is. Eerder had ik nooit gedacht dat verslaving voor mij een probleem was. De realiteit was dat ik wel degelijk problemen had.
Iedereen verslaafd
Als ik je voor deze definitie had gevraagd of je ergens verslaafd aan bent, dan had je waarschijnlijk nee gezegd. Neem nu de definitie zoals hierboven beschreven, laat het op je inwerken, en geef dan nog eens antwoord. De kans is groot dat voor een merendeel van de lezers verslaving toch relevanter is dan dat ze in eerste instantie hadden gedacht.
Niet dat ik je hier een verslaving wil aanpraten, maar het is voor onze algehele gezondheid belangrijk na te gaan, wat ervoor zorgt dat we fysiek, mentaal en spiritueel niet lekker in ons vel zitten, en hoe onze omgeving daardoor beïnvloed kan worden.
We kunnen op een drugsverslaafde neerkijken en hierbij medelijden ervaren, zonder te beseffen dat misschien wel dezelfde verslaving in onszelf van kracht is. Zoals in de definitie hierboven geschreven, gaat verslaving over al het gedrag. Verslaving gaat dus over gedraging en niet zozeer over het gekozen middel. Het middel is puur om je te brengen bij het uiteindelijke doel: Het vinden van directe ontlading en plezier.
Ontlading en plezier is dus de belangrijkste drijfveer, en niet zozeer het verlangen naar een specifiek middel. Dat brengt ons bij al het gedrag waar we op korte termijn afleiding in kunnen vinden, maar die op lange termijn schadelijk kunnen zijn. Denk aan: Drugs, alcohol, roken, eten, gokken, seks, porno, social media, shoppen, relaties, enzovoort.
Wat maakt ons verslaafd?
Toch is er zeker wat voor te zeggen dat er na jaren van gebruik, er een fysieke afhankelijkheid is ontstaan naar een bepaald middel, maar ben ik ervan overtuigd dat het middel nooit de reden van de verslaving zelf is. Er zijn genoeg mensen die wel eens een periode hebben gerookt, maar nooit verslaafd zijn geraakt. Waar zit dan het belangrijkste verschil bij mensen die wel een verslaving ontwikkelen?
Ik denk dat we dan het best weer terug kunnen gaan naar de definitie en onszelf af kunnen vragen: Waarom zijn we op zoek naar ontlading en plezier? Als we een gemiddelde wijndrinker vragen wat een glas wijn in de avond na werk voor ze doet, dan is het antwoord meestal: “Het geeft me een gevoel van ontspanning”. Ontspanning is in deze de sleutel. We voelen spanning van een dag werken en het glas wijn, zorgt voor de ontlading van die spanning. Op zich niets mis mee, als het jezelf en anderen niet beschadigd. Maar wat als het dit nu wel doet, en je kunt er niet mee stoppen, dan kunnen we spreken van verslaving.
Verslaving ontstaat naar mijn idee bij mensen die een ondragelijk leven leiden, of het nodige hebben meegemaakt. Een gelukkig mens heeft over het algemeen weinig behoefte om te verdoven; het is op het moment dat stress de overhand heeft in ons leven dat we het nodig vinden om hieraan te ontsnappen. Je kunt het zien als een mechanisme dat helpt bij het verzachten van een stressvol bestaan. De ernst van de verslaving wordt vaak bepaald door de mate van stress en de innerlijke belevingswereld. Dit is waarom mensen met de grootste verslavingsproblematiek, vaak ook de ergste levenservaringen hebben moeten doormaken. Denk hierbij bijvoorbeeld aan zwaar fysiek en mentaal misbruik (meestal in de kindertijd).
Dan is het gemakkelijk om je aandacht te richten op die mensen met de heftigste problemen, en vervolgens te concluderen: “ik ben niet verslaafd, ik ben geen junk zoals zij!”. Logisch, en ik denk dat we bepaalde problemen in gradaties kunnen zetten, echter missen we dan de mogelijkheid destructieve gedragingen in onszelf te herkennen. Vergeet niet dat verslaving niet gaat over de frequentie van een bepaald gedrag, of een specifiek middel; het is al het gedrag dat op korte termijn ontlading geeft, maar op lange termijn schade aan onszelf en onze omgeving geeft, en wat we niet kunnen loslaten.
Wat ons verslaafd maakt, is onze innerlijke belevingswereld, en die wordt gevormd door onze omgeving en daarbij de ervaringen die we in ons leven meemaken. Als een gemiddelde AA-groep bijwoont ga je snel begrijpen dat verslaving het gevolg is van jarenlange verwaarlozing van het innerlijke kind. Zoals eerder benoemd, gaat dit soms om zware mishandeling, maar moet je ook denken aan mensen (kinderen) waarvan de ouders zijn gescheiden, of waar de ouders emotioneel afwezig zijn geweest.
Waar verslaving is, zie je pijn en verdriet. Als je alleen aandacht geeft aan de verslaving dan is het bijna onmogelijk hiervan af te komen.
Mijn persoonlijke ervaring
Ik heb verslaving van dichtbij meegemaakt, en na het lezen van het werk van Gabor Maté begon het me te dagen dat ik zelf ook mijn manieren van verdoving had ontwikkeld. Mijn vermoeden was altijd dat ik geen verslaving had, omdat ik niet een specifiek middel had waar ik niet van af kon blijven. Dit was voor de tijd dat ik ging begrijpen wat verslaving was. Toen ik deze definitie voor het eerst las, realiseerde ik me dat er heel veel verschillende dingen waren die me in de greep hielden. Drank, drugs, shoppen, porno, internet, eten en sport waren mijn middelen, en ik wisselde deze om de dag af.
Er was dus geen sprake van dagelijks drugs of alcohol gebruik, waardoor ik de indruk kreeg dat van verslaving geen sprake was. Maar er was wel degelijk sprake van verslaving. Mijn innerlijke wereld zat vol pijn, angst en verdriet. Ik was zo gewend geraakt om dit op jonge leeftijd al te verdoven met alcohol en porno dat dit de normaalste zaak van de wereld leek te zijn. Het was mijn manier om te kunnen gaan met de stress die diep in me zat opgeslagen.
Trauma’s op jongere leeftijd (maar ook op latere leeftijd), moeten een plekje krijgen voordat je een authentiek leven kunt leiden. En met een authentiek leven bedoel ik in deze context een goed leven zonder afhankelijk te zijn van een middel of gedrag. Zolang het trauma niet erkend wordt en vervolgens verwerkt, dan zullen alle pogingen om te stoppen, uiteindelijk leiden tot niets. Misschien kan er op wilskracht gestopt worden met roken, maar zal er vervolgens een suikerverslaving ontwikkeld worden; en ik durf eerlijk gezegd niet te zeggen wat erger is.
Ik moest dus aan de slag met mijn eigen onverwerkte trauma’s. Het gemis van een veilige omgeving, op jonge leeftijd, leidde tot een behoefte mezelf te verdoven; om even uit te tunen’. Die verwerking begint dus bij erkenning dat het probleem dieper gaat dan een afhankelijkheid van een bepaald middel; dat is eigenlijk alleen het topje van de ijsberg. De vraag voor mij was: Waarom de pijn?
Neem van mij aan dat het een heftig proces was, maar dat ik blij ben dat ik het aan ben gegaan. Jezelf terugvinden, je verleden te accepteren en op een liefdevolle manier met jezelf om leren gaan, is een geweldig spiritueel proces. Het voelt alsof je je eigen leven kunt gaan leiden, in plaats van het idee dat dit voor je wordt gedaan.
Verslaving is in zekere zin een innerlijke gevangenis, en ik heb het gevoel dat ik mezelf heb vrijgelaten. Natuurlijk heb ik ook nog mijn uitdagingen. Ik zit regelmatig als een zombie in mijn telefoon te scrollen, compleet verdwenen van de wereld. Maar hé, dit leven is er niet om te streven naar perfectie, niet voor mij althans. In grote lijnen wil ik doen wat goed is voor mij en voor anderen.
Erkenning
Nu ben ik niet bang om pijnlijke onderwerpen bespreekbaar te maken. In mijn ogen is het belangrijk om onze uitdagingen te zien zoals ze zijn. Verwar verslaving niet met slechte gewoontes, want je stapt hier in de valkuil van nicotine pleisters en concepten als ‘dry january’. Dit zijn zogenaamde oplossing die je waarschijnlijk alleen maar wegdrijven van de onderliggende mechanismes die van kracht zijn.
Nogmaals, het is alles behalve mijn bedoeling, om mensen een verslaving aan te praten. Mijn beweegredenen zijn er om erkenning te scheppen voor onze innerlijke wereld. Wat maakt het dat er zoveel mensen in onze samenleving zo worstelen met hun fysieke en mentale gezondheid? Wat brengt ons zover dat we onszelf afbreken op het werk, in relaties en het gebruik van toxische middelen.
Erkenning voor de pijn die we bij ons dragen, en het logische gevolg daarvan te willen ontsnappen, is een van de belangrijkste stappen om terug te komen bij je authentieke zelf. In mijn beleving is de mens geen foutje van Moeder Natuur, en zijn we niet hier op aarde om onszelf ziek te maken. Ik zou willen pleiten voor een zachte benadering als het gaat om verslaving. Niemand wil als verslaafde gezien worden. Dan hoor je bij een groep waar je niet mee geassocieerd wilt worden. Als we echter verslaving gaan zien als een logische aanpassing op een leven dat ondragelijk is, dan gaan we misschien inzien dat er weinig verschil is tussen mij en iemand die een enorme afhankelijkheid ervaart naar zware drugs.
Die mate van afhankelijkheid wordt grotendeels bepaald door de mate van stress. Een overmaat van stress is voor de meeste niet onbekend. Hoe groter de spanning (stress), hoe groter de kans dat je daar aan wil ontsnappen (ontspanning). Iedereen is dus gevoelig voor verslaving als je onder hoogspanning staat.
Oplossing
Vaak is het makkelijk om een probleem aan te kaarten, maar hebben we de grootste moeite om met een oplossing te komen. In deze is het niet anders. Er zal namelijk een verandering moeten komen in hoe we naar onszelf kijken, maar ook verandering van de omgeving en daarbij de normalisering van ziekte in onze samenleving. Met het laatste wil ik eigenlijk zeggen dat ziekte een gevolg is van onmenselijke leefomstandigheden, en dat we deze omstandigheden als normaal zijn gaan zien.
De oplossing begint in mijn ogen bij het normaliseren van gezondheid; niet alleen als individu, maar ook als samenleving. Daarbij moeten we begrijpen dat ons gedrag invloed heeft op de innerlijke belevingswereld van een ander. Dit zie je in de puurste vorm tussen ouder en kind. Wanneer je in jezelf of bij een ander destructief gedrag ziet, dan zegt het genoeg over de omgeving waar hij of zij in is opgegroeid. In deze is er behoefte aan veiligheid en liefde, niet aan nog meer afwijzing en verafschuwen. Met normaliseren van gezondheid bedoel ik niet alleen het gezond zijn als een normale staat van zijn te zien, maar bedoel ik juist het inzicht krijgen dat we allemaal een rol hebben in het gezond maken van de samenleving.
Een overmaat van stress heeft negatieve invloed op onze fysieke en mentale gezondheid. Daar zullen we dus mee aan de slag moeten gaan. Wanneer we een leven leiden met een gezonde hoeveelheid stress, dan is er geen rede om ziek te worden of het gevoel te willen ontsnappen aan de realiteit. Wat de stressfactoren zijn is voor iedereen anders.
De eerste vraag is misschien niet zozeer: “Wat moet ik veranderen?” maar “Hoe komt het dat ik hier ben gekomen?” Wanneer je een televisie probeert aan te krijgen, terwijl de stekker niet in het stopcontact zit, dan kan je op knoppen drukken wat je wilt, maar de televisie gaat niet aan. We moeten dus naar de kern van het probleem gaan, om een oplossing te vinden.
Belangrijk ook is om je realiteit onder ogen te zien. We bedenken allerlei verhalen om ons te beschermen van die soms zo ondraaglijke realiteit, maar daarmee komen we ook verder te staan van onze authentieke zelf. We hoeven niet bang te zijn voor onze schaduwkant; ook de boosheid, pijn en het verdriet moeten hun plek krijgen. Leven naar je waarheid zonder jezelf te veroordelen is al helend op zichzelf.
Zodra je beseft dat het probleem verder gaat dan een afhankelijkheid naar een substantie of een handeling, dan kun je hier gerichter mee aan de slag. Je krijgt bijvoorbeeld veel duidelijker voor ogen wat je met een therapeut of coach kunt bespreken, en daarbij groeit misschien de interesse voor het helingsproces zelf, met als gevolg het lezen van boeken, volgen van lezingen, luisteren naar podcasts, enzovoort.
Zoals ik al zei, is het moeilijk om een oplossing te geven voor een ingewikkeld probleem. Als de erkenning daar is, dan zal eenieder zijn eigen weg vinden. Wanneer je nu denkt: “Geef me gewoon een praktische oplossing!” Dan ben je ver van de oplossing. Het antwoord is namelijk in jezelf terug te vinden, niet bij een ander.
Tot Slot
Misschien heb je moeite met het begrip verslaving, maar heb je toch gewoontes die jou en andere op een negatieve manier beïnvloed. Dan denk ik dat je wat mooie inzichten hebt kunnen krijgen door het lezen van mijn blog.
Ik wil hierbij vermelden dat ik geen medisch specialist ben of een expert op het gebied van verslaving. Mijn schrijven komt voort uit persoonlijke ervaring en het vergaren van kennis over dit onderwerp. Ik adviseer de lezer hetzelfde te doen om zo antwoorden te vinden en de geest te verruimen. Ik kan al het werk van Gabor Mate adviseren, te lezen en luisteren.
Bij twijfel over de staat van je gezondheid, schakel dan altijd eerste de hulp van een specialist in. Mijn schrijven kan niet worden gezien als medisch advies en is alleen bedoeld om informatie en ideeën met de lezer te delen.
Bedankt dat je de tijd hebt genomen om mijn blog te lezen. Als het je heeft geïnspireerd, dan zou je me enorm helpen door deze te delen met je vrienden.
Mijn naam is Jurriaan de Haas, personal trainer en health coach. In 2006 is mijn trainerscarrière gestart. In 2013 heb ik Movemind opgericht met als doel mensen te helpen bij het verbeteren van hun fysieke en mentale gezondheid. Tot vandaag de dag doe ik dit nog steeds met veel passie en plezier. Dagelijks leer ik bij door te lezen en te doen. Ik heb het geluk gehad om met honderden mensen te mogen werken. Door jarenlange ervaring en de wil om iedere dag te leren ben ik gekomen waar ik nu ben. Ik bied hoge kwaliteit begeleiding voor mensen die graag willen veranderen.